महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (MGNREGA) ही भारत सरकारची एक महत्वाकांक्षी योजना आहे, जी विशेषत: ग्रामीण भागातील कष्टकरी लोकांसाठी रोजगार आणि जीवनमान सुधारण्याच्या उद्देशाने 2005 मध्ये सुरु केली गेली. या योजनेचा मुख्य उद्देश प्रत्येक कुटुंबाला वर्षातून कमीत कमी 100 दिवसांचा रोजगार उपलब्ध करणे आहे.

1. योजनेचा उद्देश (Objective of MGNREGA):

• ग्रामीण भागातील बेरोजगारी कमी करणे: ग्रामीण भागातील कामगारांना रोजगार देऊन त्यांच्या जीवनमानात सुधारणा करणे.

• कामाच्या सुरक्षिततेची हमी: कामगारांना त्यांच्या कामाचे योग्य दयालुतेने व लघु वेळेत पैसे मिळावेत.

• स्थायी व टिकाऊ परिसंस्था तयार करणे: ग्रामीण भागात पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीला चालना देणे, जसे की जलसंवर्धन, पाणी पुरवठा, जलशुद्धीकरण, मातीचे संरक्षण, रस्त्यांची उभारणी इत्यादी.

• महिला आणि आदिवासी समुदायांसाठी समावेश: महिलांना कामाच्या ठिकाणी समान अधिकार मिळवून त्यांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती सुधारण्यावर भर दिला जातो.

2. योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये (Key Features):

🧑‍🤝‍🧑 रोजगाराची हमी:

• प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला कमीत कमी 100 दिवसांची रोजगार हमी दिली जाते.

• जर काम न मिळाल्यास, त्या कुटुंबाला बेरोजगारी भत्ता (unemployment allowance) दिला जातो.

🌾 श्रमाची व पायाभूत सुविधा निर्मिती:

• कामे मुख्यतः पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीसाठी असतात, जसे की:

  • जलसंधारण कार्य (तालावांची खोली वाढवणे, जलाशयांचे पुनर्निर्माण, नद्या खोलीकरण).

  • रस्त्यांचे बांधकाम आणि दुरुस्ती.

  • वनक्षेत्रांतील मातीचे संरक्षण.

  • शाळा, अंगणवाडी आणि इतर सार्वजनिक सुविधांची उभारणी.

👩‍🌾 महिला आणि आदिवासींचा समावेश:

• योजनेत महिलांना 33% आरक्षण आहे.

• आदिवासी आणि सामाजिकदृष्ट्या वंचित घटकांना विशेष प्रोत्साहन दिले जाते.

• महिलांसाठी बऱ्याच वेळा घरगुती कामे, जलसंधारणाचे कार्य, आणि शेतीशी संबंधित कामे दिली जातात.

💸 वेतनाची पेमेंट प्रणाली:

• कामगारांना त्यांचा पगार पारदर्शकपणे व वेगाने दिला जातो.

• पगार थेट त्यांच्या बँक खात्यात जमा केला जातो, ज्यामुळे मध्यवर्ती दलालांचा प्रभाव कमी होतो.

• कामाच्या तासांची नोंदणी महात्मा गांधी NREGA (MGNREGA) प्रणालीच्या माध्यमातून केली जाते.

3. योजनेच्या अंमलबजावणीची प्रक्रिया (Implementation Process):

📋 नोंदणी:

• सर्व कुटुंबांना योजनेसाठी नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

• नोंदणी केल्यावर, काम मिळवण्यासाठी कामगारांना कामाच्या ठिकाणी हजर राहावे लागते.

🛠️ कामाची निवडकता:

• प्रत्येक कुटुंबाला, त्यांच्या क्षमता आणि आवश्यकतांनुसार काम दिले जाते.

• कामाची निवड स्थानिक प्रशासन आणि ग्राम पंचायतांनी केली जाते.

🗓️ रोजगार मिळवण्याची प्रक्रिया:

• प्रत्येक कामाची आवश्यकता आणि वेळ तजेल्यात दिली जाते.

• कामगारांना आपल्या जवळच्या ग्राम पंचायत कार्यालय किंवा लोकसेवा केंद्रावर जाऊन रोजगार मिळवण्यासाठी अर्ज करावा लागतो.

4. कामे आणि त्यांचा उद्देश (Types of Works):

5. योजनेचे फायदे (Benefits of MGNREGA):

• ग्रामीण बेरोजगारीची कमी: ग्रामीण भागातील बेरोजगारीच्या समस्येवर कायमचा उपाय.

• स्वतंत्रता आणि समृद्धी: ग्रामीण कुटुंबांना आर्थिक दृष्ट्या स्वतंत्र होण्यासाठी मदत.

• महिलांसाठी सशक्तीकरण: महिलांना पगारी कामाची संधी मिळवून त्यांच्या सामाजिक स्थितीत सुधारणा.

• स्थायी पायाभूत सुविधा: जलसंधारण, रस्त्यांच्या दुरुस्तीसाठी स्थायी उपाय.

• शिवाय कामे: घरगुती कामांपासून ते सार्वजनिक कामांपर्यंत प्रत्येकासाठी रोजगार उपलब्ध होतो.

6. वेतन (Wages) आणि कामाचे तास:

• कामगारांना त्यांचे वेतन किमान ₹202 प्रति दिवस (2025 मध्ये) दिले जाते.

• वेतन सर्व राज्यांमध्ये स्थानिक वेतन दरांनुसार असतो, पण किमान ₹202 प्रति दिवस असते.

• काम पूर्ण झाल्यानंतर काही दिवसांच्या आत ते पगार त्यांच्या बँक खात्यात जमा होतात.

7. योजनेची अडचणी व आव्हाने (Challenges):

• कामाची कमतरता: काही भागांमध्ये, जर कामाची गरज आणि निधी कमी पडला तर लोकांना अपेक्षित रोजगार मिळत नाही.

• धोरणातील बदल: काही राज्यांमध्ये, योजना अंमलबजावणीसाठी बऱ्याच वेळा संसाधनांची कमी आणि समन्वयाची समस्या असते.

• शासन प्रशासनातील अडचणी: स्थानिक प्रशासनाकडून अपुऱ्या सुविधा, नकारात्मक प्रभाव किंवा इतर अडचणी निर्माण होतात.

8. निष्कर्ष:

महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना ग्रामीण भागातील लोकांसाठी एक महत्वाची योजना आहे. त्याच्या माध्यमातून गरिबी कमी करणे, समाजातील वंचित घटकांना सशक्त करणे आणि पायाभूत सुविधांचे विकास करण्यासाठी अनिवार्य आहे. ह्या योजनेने नुसते रोजगारच उपलब्ध करुन दिला नाही, तर जलसंवर्धन, सामाजिक कार्य, आणि वनसंवर्धन यांसारख्या महत्त्वाच्या कामांची ही अंमलबजावणी केली आहे.