अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विकास योजना

अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विकास योजना ही महाराष्ट्र शासनाने राबवलेली एक महत्वाची सामाजिक कल्याण योजना आहे, ज्याचा उद्देश अनुसूचित जाती (SC) आणि नवबौद्ध समाज यांचं सामाजिक, शैक्षणिक व आर्थिक सशक्तीकरण करणे आहे.

🧑‍🏫 अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विकास योजना – सविस्तर माहिती (मराठीत)

🔷 1. योजनेचा उद्देश (Objective):

  • अनुसूचित जाती व नवबौद्ध घटकांना मुख्य प्रवाहात आणणे.

  • सामाजिक विषमता दूर करणे.

  • शिक्षण, रोजगार, आर्थिक स्वावलंबन आणि जीवनमान सुधारणा करणे.

  • शैक्षणिक, सामाजिक व व्यावसायिक क्षेत्रात संधी उपलब्ध करून देणे.

🔷 2. महत्वाच्या योजना/कार्यक्रम (मुख्य घटक):

महाराष्ट्र सरकारतर्फे अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विकास विभागामार्फत खालील योजना राबवण्यात येतात:

🏫 A. शैक्षणिक योजना:

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पोस्ट मॅट्रिक शिष्यवृत्ती योजना:

  • १०वी नंतरच्या शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती.

  • फी माफी, पुस्तक भत्ता, होस्टेल सुविधा इत्यादी.

  • सर्व व्यावसायिक, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, ITI, पदवी/पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी.

2. राज्य शासन पुरस्कृत छात्रावास (Hostel) योजना:

  • अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विद्यार्थ्यांसाठी निवासाची सोय.

  • शाळा, महाविद्यालय व तांत्रिक शिक्षण घेणाऱ्यांना मोफत वसतिगृह सुविधा.

3. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उच्चशिक्षण परदेश प्रवास योजना:

  • परदेशात शिक्षण घेणाऱ्या SC व नवबौद्ध विद्यार्थ्यांना आर्थिक सहाय्य.

  • MSc, MA, MBA, Ph.D. यांसाठी इंग्लंड, अमेरिका, कॅनडा इत्यादी देशांमध्ये शिकण्यासाठी मदत.

4. सावित्रीबाई फुले शिक्षण सहकार्य योजना (Mulgi Shikli Pragati Zhali):

  • मुलींसाठी विशेष शिष्यवृत्ती.

  • शालेय शिक्षणातील गळती कमी करणे.

💼 B. रोजगार आणि कौशल्य विकास योजना:

1. आर्थिक सहाय्य योजना (सेल्फ एम्प्लॉयमेंट):

  • व्यवसाय सुरू करण्यासाठी कर्ज/अनुदान.

  • लघुउद्योग, सेवा क्षेत्र, शेती आधारित उद्योगांसाठी अनुदान उपलब्ध.

2. महात्मा फुले मागासवर्गीय विकास महामंडळामार्फत कर्ज योजना:

  • अत्यल्प व्याजदरावर उद्योग/व्यवसायासाठी कर्ज.

  • विशेषतः SC/NB उद्योजकांसाठी मदत.

3. कौशल्य विकास प्रशिक्षण कार्यक्रम:

  • बेरोजगार युवक-युवतींसाठी प्रशिक्षण.

  • विविध व्यवसाय व क्षेत्रांमध्ये (उदा. संगणक, वेल्डिंग, टेलरिंग, इ.) प्रशिक्षण देणे.

🏘️ C. निवासी सुविधा व घरकुल योजना:

1. आवास योजनांतर्गत लाभ:

  • अनुसूचित जाती व नवबौद्धांसाठी घरकुल (PMAY-G, रमाई आवास योजना) अंतर्गत प्राधान्य.

  • घर बांधण्यासाठी अनुदान.

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवन प्रशस्ति योजना:

  • बेघर, भूमिहीन कुटुंबांना आर्थिक सहाय्य.

  • आरोग्य सुविधा, निवास व मूलभूत गरजांसाठी सहकार्य.

🏥 D. आरोग्य आणि सामाजिक सुरक्षा योजना:

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आरोग्य योजनेस प्राधान्य:

  • महात्मा ज्योतिबा फुले जन आरोग्य योजना अंतर्गत SC/NB लाभार्थ्यांना अधिक लाभ.

  • आरोग्य विमा, उपचार सुविधा, मोफत औषधे.

2. विधवा, अनाथ, वृद्धांसाठी विशेष योजना:

  • सामाजिक सुरक्षा योजनांत SC/NB वृद्ध, विधवा, अनाथ व्यक्तींना प्राधान्य.

📚 E. इतर योजना:

  • भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामूहिक विवाह योजना: विवाहासाठी आर्थिक सहाय्य.

  • आदर्श ग्राम/पुनर्वसन प्रकल्प: अनुसूचित जातींच्या वस्त्यांचे विकास व पायाभूत सुविधा.

  • सामाजिक समरसता आणि जनजागृती कार्यक्रम: भेदभाव विरुद्ध जनजागृती.

🔷 3. लाभार्थी पात्रता (Eligibility Criteria):

  • महाराष्ट्रातील अनुसूचित जाती व नवबौद्ध समाजातील रहिवासी.

  • उत्पन्न मर्यादा (वेगवेगळ्या योजनांसाठी भिन्न):

    • उदा. काही शिष्यवृत्तीसाठी ₹2.5 लाख पेक्षा कमी वार्षिक उत्पन्न.

  • आवश्यक कागदपत्रे:

    • जात प्रमाणपत्र (SC/NB),

    • उत्पन्न प्रमाणपत्र,

    • रहिवासी प्रमाणपत्र,

    • आधार कार्ड,

    • बँक पासबुक इत्यादी.

🔷 4. अर्ज प्रक्रिया (Application Process):

  • बहुतांश योजना महाराष्ट्र शासनाच्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरून अर्ज करता येतात:

  • छात्रावास, शिष्यवृत्ती, कर्ज, कौशल्य प्रशिक्षण आदींसाठी स्वतंत्र अर्ज प्रणाली.

  • स्थानिक जिल्हा समाज कल्याण अधिकारी कार्यालय आणि महात्मा फुले महामंडळ कार्यालयामार्फत माहिती व मदत.

🔚 निष्कर्ष (Conclusion):

अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विकास योजना ही सामाजिक न्याय आणि समतेच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. शिक्षण, रोजगार, आरोग्य, निवास आणि कौशल्य विकासाच्या माध्यमातून या घटकांचे सशक्तीकरण हे मुख्य उद्दिष्ट आहे. ही योजना केवळ सरकारी मदतपुरवठ्यापुरती मर्यादित नसून, सशक्त समाजनिर्मिती साठी एक प्रभावी माध्यम आहे.

मुखपृष्ठ